Według Kodeksu Prawa Kanonicznego małżeństwo jest to przymierze, przez które mężczyzna i kobieta tworzą ze sobą wspólnotę całego życia, skierowaną ze swej natury dla dobra małżonków oraz dla zrodzenia i wychowania potomstwa (kan. 1055 Kodeksu Prawa Kanonicznego). Dlatego też małżeństwa nie można rozwiązać, można tylko stwierdzić jego nieważność, przez co sytuacja kobiety i mężczyzny, których małżeństwo zostanie uznane za nieważne będzie wyglądała tak, jakby nigdy tego małżeństwa nie zawarli. Warto zaznaczyć na początku, że rozwód cywilny nie powoduje stwierdzenia nieważności małżeństwa kościelnego, tak samo jest w przypadku odwrotnym, mianowicie stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego nie powoduje rozwodu cywilnego. Wynika to z art. 10 Konkordatu: „Orzekanie o ważności małżeństwa kanonicznego, a także w innych sprawach małżeńskich przewidzianych w prawie kanonicznym, należy do wyłącznej kompetencji władzy kościelnej”.

Przesłanki

Małżeństwo kościelne może zostać unieważnione tylko w wyniku wystąpienia określonej przeszkody małżeńskiej:

1. Gdy małżeństwo zawierane było przez kobietę, która nie ukończyła 14 lat lub mężczyznę, który nie ukończył 16 lat (kan. 1083 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
2. Impotencja jednego z małżonków, określona w kan. 1084 Kodeksu Prawa Kanonicznego jako niezdolność dokonania stosunku małżeńskiego uprzednia i trwała (nie może to być w żadnym stopniu wątpliwe).
3. Gdy przynajmniej jedno z małżonków zawarło już małżeństwo z inną osobą (kan. 1085 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
4. Gdy przynajmniej jedno z małżonków jest nieochrzczone (kan. 1086 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
5. Gdy przynajmniej jedno z małżonków otrzymało święcenia (kan. 1086 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
6. Gdy przynajmniej jedno z małżonków jest związane wieczystym ślubem publicznym czystości w instytucie zakonnym (kan. 1088 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
7. Gdy ślub zawarła osoba uprowadzona w tym celu (kan. 1089 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
8. Gdy jedno z małżonków zabiło własnego współmałżonka lub współmałżonka osoby, z którą zawarło związek małżeński (kan. 1090 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
9. Gdy małżeństwo zostało zawarte między krewnymi w linii prostej, ewentualnie w linii bocznej do 4 stopnia pokrewieństwa (kan. 1091 § 1 i 2 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
10. W sytuacji powinowactwa, niezależnie od stopnia (kan. 1092 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
11. Gdy przynajmniej jedno z małżonków nie przestrzega „przyzwoitości publicznej” w rozumieniu kan. 1093 Kodeksu Prawa Kanonicznego.
12. Gdy małżeństwo zawarły osoby, które są związane pokrewieństwem prawnym powstałym z adopcji, w linii prostej lub w drugim stopniu linii bocznej (kan. 1094 Kodeksu Prawa Kanonicznego).

Małżeństwo może zostać uznane za nieważnie zawarte z powodu wadliwego wyrażenia zgody małżeńskiej, są to sytuacje, w których:

1. Przynajmniej jedno z małżonków jest niezdolne do zawarcia małżeństwa, czyli zgodnie z kan. 1095 Kodeksu Prawa Kanonicznego):

• jest pozbawione wystarczającego używania rozumu,
• ma poważny brak rozeznania co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich wzajemnie przekazywanych i przyjmowanych,
• z przyczyn natury psychicznej nie jest zdolne podjąć istotnych obowiązków małżeńskich.

1. Współmałżonek został wprowadzony w błąd co do osoby swojego współmałżonka, musi to być jednak sytuacja zamierzona (kan. 1097 § 1 i 2 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
2. Gdy przynajmniej jedno z małżonków „zawiera małżeństwo, zwiedziony podstępem, dokonanym dla uzyskania zgody małżeńskiej, a dotyczącym jakiegoś przymiotu, który ze swej natury może poważnie zakłócić wspólnotę życia małżeńskiego, zawiera je nieważnie” (kan. 1098 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
3. Gdy małżeństwo nie spełnia podstawowych przymiotów małżeństwa: jedności lub nierozerwalności albo sakramentalnej godności małżeństwa (kan 1099 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
4. Gdy małżeństwo zostało zawarte pod warunkiem dotyczącym przyszłości, natomiast jeśli jest to warunek dotyczący teraźniejszości lub przeszłości (ordynariusz musi wyrazić na niego zgodę pisemną) małżeństwo zależy od jego spełnienia (kan. 1102 Kodeksu Prawa Kanonicznego).
5. Gdy małżeństwo zostało zawarte pod przymusem lub pod wpływem ciężkiej bojaźni z zewnątrz (kan. 1103 Kodeksu Prawa Kanonicznego).

Istnieje jeszcze więcej przyczyn powodujących stwierdzenie nieważności małżeństwa, mogą to być na przykład braki dotyczące formy kanonicznej, czyli sposobu zawierania małżeństwa. Bardzo ważna jest przy tym osoba kapłana, który asystuje przy zawieraniu małżeństwa (czy posiada on niezbędne upoważnienia i ważne święcenia kapłańskie itp.), a także czy obecna była podczas ceremonii dwójka świadków.

Warto w tym miejscu wspomnieć o rozwodzie cywilnym, którego przesłanki w odróżnieniu od stwierdzenia nieważności małżeństwa kościelnego dzielimy na pozytywne i negatywne. Pozytywne przesłanki to:

1. Zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego – sąd bada, czy istnieje miedzy nimi więź uczuciowa, fizyczna i majątkowa, a jeśli nie istnieje to od jak dawna.
2. Złożenie wniosku rozwodowego przez jednego z małżonków – warunkuje to rozpoczęcie postępowania rozwodowego.

Przesłanki negatywne nie mogą zostać spełnione, ponieważ nawet jeśli nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego, a któraś z przesłanek negatywnych zostanie spełniona, wtedy Sąd nie orzeknie rozwodu. Przesłankami negatywnymi są:

1. Dobro wspólnych małoletnich dzieci.>
2. Względy wynikające z zasad współżycia społecznego.
3. Wyłączna wina jednego z współmałżonka (współmałżonka, który złożył wniosek rozwodowy), a niewinny małżonek zgody nie wyraził – te działania nie mogą być jednak sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Skarga o stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego

Na samym początku skargi określamy sąd biskupi, odpowiedni ze względu na miejsce zawarcia małżeństwa, do którego kierujemy skargę oraz strony postępowania (małżonkowie). Określając strony postępowania musimy napisać dokładnie wszystkie dane małżonków, mianowicie:

1. Obecne imiona i nazwiska.
2. Imiona rodziców.
3. Daty i miejsca urodzenia.
4. Adresy zamieszkania.
5. Parafie miejsc zamieszczania.
6. Dokładną datę ślubu oraz w którym kościele się on odbył.

Następnie piszemy o małżeństwie, jak ono wyglądało, jak wyglądał poprzedzający je okres narzeczeństwa, możemy również napisać o tym jak wyglądało zapoznanie się małżonków, ich ślub i wesele oraz na przykład okres pożycia małżeńskiego. Wspominamy przede wszystkim o takich wydarzeniach jak pierwsze kłótnie i nieporozumienia, dlaczego nie zostały one rozwiązane oraz dlaczego małżeństwo się rozpadło, ponieważ skarga o stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego powinna wyjaśniać powody, dla których została złożona. Można również wskazać świadków, którzy mogą wskazać fakty i zdarzenia, które według nich uzasadniają unieważnienie małżeństwa. Wskazując świadków musimy podać ich dokładne adresy, wskazać ich relację do stron (małżonków). Świadkowie powinni znać losy stron od czasu, kiedy się oni poznali aż do czasu rozpadu małżeństwa.

Do skargi o stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego trzeba również dołączyć następujące załączniki:

1. Świadectwo sakramentu małżeństwa.
2. Metryki chrztu małżonków (mogą być odpisy).
3. Potwierdzone urzędowo dochody netto małżonków.
4. Wyrok rozwodu cywilnego (jeśli taki był).
5. Inne dokumenty (np. zaświadczenia lekarskie jeśli powołujemy się na przesłankę choroby psychicznej).

Na samym końcu własnoręcznie (czytelnie) podpisujemy skargę o stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego. Zgodność podpisu powinien potwierdzić ksiądz proboszcz parafii miejsca zamieszkania osoby wnoszącej skargę.

Procedura stwierdzenia nieważności małżeństwa kościelnego

Skargę o stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego kierujemy do odpowiedniego – na podstawie miejsca zawarcia małżeństwa – Sądu Biskupiego. Na wstępie Sąd próbuje doprowadzić do odnowienia wspólnego życia małżeńskiego podczas postępowania polubownego, niestety zazwyczaj jest to niemożliwe ze względu na to, że małżonkowie są już w nowych związkach (a nawet po kolejnym ślubie cywilnym). Jeśli rzeczywiście małżeństwa nie da się już uratować Sąd zapoznaje się z dokumentami i powiadamia drugą stronę (małżonka) oraz wzywa do złożenia wyjaśnień bezpośrednio przed Sądem lub w formie pisemnej (kan. 1507 Kodeksu Prawa Kanonicznego). Kanon 1509 § 2 Kodeksu Prawa Kanonicznego przypomina nam, że „fakt zawiadomienia i jego sposób należy odnotować w aktach”, ponieważ może to potem skutkować nawet nieważnością wyroku.

Następnym etapem postępowania jest zawiązanie sporu czyli jak mówi kan. 1513 § 1 Kodeksu Prawa Kanonicznego następuje określenie zakresu sporu. Teraz strony mają czas na przeprowadzenie oraz przedłożenie postępowania dowodowego (kan. 1516 Kodeksu Prawa Kanonicznego). Najczęstszymi dowodami podawanymi przez strony są:

• oświadczenia;
• dokumenty;
• świadkowie;
• orzeczenia biegłych;
• przyznanie sądowe;<
• wizja lokalna lub oględziny sądowe jeśli jest to uzasadnione dla sprawy.

Po zamknięciu tego etapu Sędzia powinien dać stronom jeszcze trochę czasu na to by mogli odnieść się do dowodów strony przeciwnej oraz wezwać do udziału w sprawie rzecznika sprawiedliwości oraz obrońcę węzła, który często potocznie nazywany jest „adwokatem diabła” (kan. 1434 Kodeksu Prawa Kanonicznego). Jeżeli pominie się rzecznika sprawiedliwości lub obrońcę węzła małżeńskiego w postępowaniu sądowym powoduje to nieważność akt, wzywani są oni do uczestnictwa procesowego, aby pełnić w nim odpowiednie role. Rzecznik sprawiedliwości, zabezpiecza dobro publiczne, natomiast obrońca węzła małżeńskiego, „którego obowiązkiem jest proponować i przedstawiać wszystko, co w sposób rozumny może być przytoczone przeciw nieważności lub rozwiązaniu” (kan. 1432 Kodeksu Prawa Kanonicznego). „Po wzajemnym przekazaniu sobie pism obrończych i uwag, każdej ze stron wolno przedłożyć odpowiedzi, w ciągu krótkiego czasu wyznaczonego przez sędziego. Prawo to przysługuje stronom tylko jeden raz, chyba że sędzia, z poważnej przyczyny, uzna, iż należy je przyznać ponownie; wtedy zaś zezwolenie udzielone jednej stronie, należy uznać za dane i drugiej. Rzecznik sprawiedliwości i obrońca węzła mają prawo ponownej repliki na odpowiedzi stron” (kan. 1603 Kodeksu Prawa Kanonicznego).

Ostateczny wyrok opracowywany jest na tej podstawie przez sąd, są trzy zasadnicze jego fazy, mianowicie: przygotowanie wyroku, dyskusja nad nim oraz końcowa redakcja. Sędziowie zajmujący się sprawą zbierają się w wyznaczonym dniu na zebraniu, podczas którego przynoszą swoje pisemne wnioski oraz ich uzasadnienia, które nie są ujawniane innym sędziom (wnioski te dołącza się do akt sprawy). Następnie toczy się dyskusja pod nadzorem Przewodniczącego Trybunału, podczas której Sędziowie ustalają treść wyroku.

Po jego ogłoszeniu nie jest on od razu prawomocny, ponieważ teraz można zaskarżyć ten wyrok poprzez wniesienie apelacji. Trzeba zaznaczyć, że apelacja jest uprawnieniem i wnosi ją osoba czująca się poszkodowana przez wydany wyrok (muszą też oczywiście istnieć podstawy prawne), chociaż apelacja, jeśli zostaje wniesiona powoduje skutki dla obydwóch stron postępowania. Apelacją można zaskarżyć wyrok w całości lub tylko w części. Według kan. 1628 Kodeksu Prawa Kanonicznego apelację mogą wnieść: strony postępowania, rzecznik sprawiedliwości i obrońca węzła, należy ją złożyć do Trybunału Apelacyjnego w terminie 20 dni od ogłoszenia poprzedniego wyroku: sędziemu, który wydał wyrok oraz sędziemu wyższej rangi. „Jeśli druga strona odwołała się do innego trybunału apelacyjnego, sprawę rozpatruje trybunał, który jest wyższego stopnia” (kan. 1632 § 2 Kodeksu Prawa Kanonicznego). Apelacje trzeba uzasadnić, ale tylko w wersji skierowanej do sędziego wyższej rangi, niż ten który wydał wyrok. W piśmie strona powinna zawrzeć podstawy faktyczne i prawne apelacji, dołączyć odpis wyroku oraz podpisać ją własnoręcznie (kan. 1634 § 1 Kodeksu Prawa Kanonicznego). Samo złożenie apelacji zawiesza wykonanie wyroku (kan. 1638 Kodeksu Prawa Kanonicznego). „Jeżeli wyrok za nieważnością małżeństwa został wydany na pierwszym stopniu sądu, trybunał apelacyjny, po zapoznaniu się z uwagami obrońcy węzła i, jeżeli takie są, także stron, swoim dekretem albo bez zwłoki potwierdza, albo dopuszcza sprawę do zwyczajnego rozpatrzenia na nowym stopniu” (kan. 1682 Kodeksu Prawa Kanonicznego). Następną instancją jest Rota Rzymska, do której wnosimy pismo w terminie 30 dni, po której zostaje już tylko Stolica Apostolska, tam Apelację wnosimy do Pierwszej Sekcji Sygnatury Apostolskiej, gdzie wyrok wydaje Papież i od tego wyroku odwołać się już nie można.

W postępowaniu sądowym według Kodeksu Prawa Kanonicznego aby prawomocnie stwierdzić nieważność małżeństwa kościelnego potrzeba jest aż dwóch prawomocnych wyroków w dwóch kanonicznych instancjach procesowych. Dopiero zgodność dwóch wyroków stwierdzających nieważność zawartego małżeństwa oznacza dla stron stan wolny i otwiera drogę do zawarcia sakramentalnego związku małżeńskiego z inną osobą. Wyrok stwierdzający nieważność związku małżeńskiego może jednak zawierać klauzulę, według której nowe małżeństwo kościelne będzie mogła zawrzeć tylko jedna ze stron. Dzieje się tak ponieważ, gdy mamy na przykład do czynienia z osobom, która jest chora psychicznie i nie jest zdolna do tego by wyrazić zgodę na związek małżeński, w tej sytuacji można przypuszczać, że jeżeli zgoda była wadliwa, to taka będzie i w przyszłości. Może tak się również stać, gdy okaże się, że jedna ze stron zataiła ślub z przeszłości, co wyszło na jaw i stwierdzono nieważność drugiego małżeństwa, w takiej sytuacji, dana strona nie będzie mogła zawrzeć nowego związku małżeńskiego w kościele, ponieważ jej pierwszy ślub jest jeszcze ważny według Kodeksu Prawa Kanonicznego. Możliwa jest również sytuacja, w której pomimo tego że, małżeństwo kościelne zostało stwierdzone za nieważne, to żadne z małżonków nie będzie mogło zawrzeć nowego związku małżeńskiego, ponieważ przesłanki stwierdzające nieważność małżeństwa kościelnego będą istniały po obu stronach. Istnieje dużo więcej takich sytuacji, w których stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego nie jest równoznaczne z tym, że byli małżonkowie mogą wziąć nowe śluby kościelne.