ADOPCJA

Zgodnie z postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 23 września 2005 r., I ACa 316/05 (niepubl.) „Instytucja prawna adopcji opiera się na dwóch podstawowych zasadach – dobru małoletniego dziecka, któremu w wyniku przysposobienia zostanie stworzone prawidłowo funkcjonujące środowisko rodzinne oraz zgodzie jego rodziców na orzeczenie adopcji. Zasady, o których mowa muszą być stosowane równocześnie i nie mogą ulegać gradacji ważności, a więc wnioskowaniu, iż dobro dziecka wyprzedza obowiązek uzyskania zgody rodziców na jego przysposobienie.”.
Adopcja, czyli przysposobienie oznacza nawiązanie między przysposabiającym a przysposobionym stosunku prawnorodzinnego podobnego do stosunku między rodzicami, a dzieckiem (art. 121 KRO). Podstawową funkcją społeczną, jaką spełnia obecnie przysposobienie dziecka jest zastąpienie brakującego środowiska rodzinnego. Powstanie stosunku przysposobienia jest aktem formalnym i następuje na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego.

Adopcja w praktyce
Osoba lub małżeństwo, które jest zdecydowane adoptować dziecko powinno udać się w pierwszej kolejności do ośrodka adopcyjno-opiekuńczego, gdzie podczas rozmowy badane są wstępnie ich predyspozycje do adopcji. Podczas spotkania przysposabiający mogą powiedzieć jakie są ich oczekiwania co do dziecka oraz dostać wykaz dokumentów, które muszą złożyć by uruchomić procedurę adopcyjną, są to:
1.Podanie.
2.Życiorys.
3.Odpis aktu urodzenia (osoby niebędącej w związku małżeńskim) lub aktualny odpis aktu małżeństwa (ewentualnie akt rozwodowy).
4.Potwierdzenie stałego zameldowania.
5.Zaświadczenia o zatrudnieniu i dochodach.
6.Opinie z miejsc pracy.
7.Zaświadczenie z poradni uzależnień.
8.Zaświadczenia lekarskie z poradni zdrowia psychicznego.
9.Zaświadczenia lekarskie o ogólnym stanie zdrowia z dopiskiem, że wymienione osoby mogą opiekować się dzieckiem.
10.Badania dodatkowe (np. rtg płuc).
11.Ośrodek adopcyjno-opiekuńczy uzyskuje oświadczenie o niekaralności z rejestru karnego.
Po złożeniu wymaganych dokumentów każdą osobę, która stara się adopcję czeka rozmowa z psychologiem, gdzie po przeprowadzeniu testów psycholog wydaje opinię o predyspozycjach badanego. Gdy o adopcje stara się małżeństwo, każdy z małżonków osobno umawia się z psychologiem.
Następnym etapem jest poznanie warunków bytowych przyszłego rodzica lub rodziców oraz wywiad środowiskowy. W tym celu pracownik ośrodka adopcyjno-opiekuńczego ogląda mieszkanie, zapoznaje się z trybem życia przysposabiających i ich sytuacją rodzinną. Przeprowadza on również wywiad środowiskowy, ale tylko z rodziną. Na tym etapie Komisja Kwalifikacyjna Ośrodka Adopcyjno-opiekuńczego decyduje o dopuszczeniu rodziców do dalszej procedury.
Kiedy przyszli rodzice otrzymują zgodę na przystąpienie do dalszej procedury, czekają ich warsztaty przygotowujące. Odbywają się one grupowo i mają na celu przybliżyć kandydatom problemy jakie mogą oni spotkać podczas wychowania adoptowanego dziecka. Jest to swego rodzaju szkolenie, które ma nauczyć przyszłych rodziców jak postępować z dzieckiem. Dopiero po ukończeniu warsztatów Komisja Kwalifikacyjna Ośrodka Adopcyno-opiekuńczego wydaje ostateczną decyzję o adopcji.
W przypadku pozytywnej opinii, przyszli rodzice czekają na poznanie dziecka, które adoptują. Wcześniej jednak otrzymują pełną dokumentację na temat dziecka (opinie lekarza, psychologa, wychowawców z ośrodka adopcyjno-opiekuńczego oraz sytuacji rodzinnej i prawnej w jakiej dziecko się znajduje) i podejmują decyzję czy chcą je poznać. Ma to na celu uniknięcie zmiany decyzji adoptujących podczas poznawania dziecka, gdy najprawdopodobniej przywiąze się ono już do nich. Czasami ten etap trwa bardzo długo, ponieważ przysposabiający muszą się nauczyć opieki nad dzieckiem, poznać je jak najlepiej oraz oswoić. Pierwsze spotkanie odbywa się w ośrodku przy wychowawcach dziecka, by mogło się ono czuć komfortowo, potem rodzice muszą odwiedzać ośrodek adopcyjno-opiekuńczy regularnie, bawić się z dzieckiem i spędzać z nim jak najwięcej czasu, by dziecko mogło się do nich przywiązać. Podczas tego etapu należy złożyć wniosek o przysposobienia dziecka do sądu rodzinnego (Wydział Rodzinny i Nieletnich).
Następny etap odbywa się już przy udziale sądu, podczas którego ośrodek adopcyjno-opiekuńczy pomaga przyszłym rodzicom (dostarcza całą zebraną dokumentację, wydaje opinię na temat kandydata lub kandydatów na rodziców oraz składa wniosek o zgodę na zmianę miejsca pobytu dziecka). Gdy sąd wyda zgodę na zmianę miejsca pobytu dziecka, przyszli rodzice mogą zabrać dziecko do domu, w tym czasie odwiedza ich kurator sądowy oraz pracownik ośrodka adopcyjno-opiekuńczego, by zorientować się jak przysposabiający radzą sobie z wychowywaniem dziecka. Ten okres wa zazwyczaj dosyć długo, ponieważ kurator oraz pracownicy ośrodka muszą zbierać materiał, na podstawie którego muszą napisać opinię.
Następnie w sądzie rodzinnym odbywa się rozprawa o przysposobienie z udziałem opiekuna prawnego dziecka. Po orzeczeniu zgody na adopcję trzeba czekać 21 dni na uprawomocnienie postanowienia. Ostatnim etapem jest wizyta w urzędzie stanu cywilnego miejsca urodzenia dziecka, gdzie rodzice otrzymują nowy odpis aktu urodzenia dziecka z ich nazwiskiem i zapisem, że to oni są nowymi rodzicami dziecka.

Przysposabiający
Adopcji dokonać może osoba (przysposabiający), która chce przysposobić dziecko oraz ma pełną zdolność do czynności prawnych, która według dr Jerzego Strzebińczyka oznacza możliwość podejmowania każdej czynności prawnej przewidzianej w polskim systemie prawa prywatnego. Pełną zdolność do czynności prawnych posiada zaś osoba, która ukończyła 18 lat, a także osoba małoletnia, która zawarła związek małżeński. W razie unieważnienia małżeństwa nie traci się tak uzyskanej zdolności. Osoba pełnoletnia ma więc pełną zdolność do czynności prawnych, chyba że została całkowicie lub częściowo ubezwłasnowolniona. Przysposabiający musi również należycie wywiązywać się z obowiązku wynikającego z przysposobienia dziecka – musi mieć odpowiednie kwalifikacje podmiotowe. Sąd, w tym wypadku, bada między innymi status majątkowy, stan majątkowy, poziom intelektualny, zdolności wychowawcze oraz tryb życia, ponieważ opiekę nad dzieckiem można powierzyć osobie, której cechy pozwolą na odpowiednie wychowanie dziecka. Ponadto, pomiędzy adoptującym i adoptowanym powinna istnieć odpowiednia różnica wieku. „Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie określa zarówno minimalnej jak i maksymalnej różnicy wieku jako przesłanki przysposobienia, rzeczą sądu jest więc dokonanie w każdej sprawie oceny, czy jest ona odpowiednia. Zasadą powinna być normalna różnica wieku występująca miedzy rodzicami a dziećmi.” (post. Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2003 r., II CK 199/02, niepubl.).

Przysposabiany
Adoptowane dziecko (przysposabiany) musi być małoletnie w chwili składania wniosku o przysposobienie. Pełnoletniość, która jest odwrotnością małoletniości, oznacza wiek powyżej 18 roku życia, a w przypadku osób, które zawarły związek małżeński wiek powyżej 16 roku życia, nawet gdy małżeństwo zostało później unieważnione. Przysposabiany, który ukończył 13 rok życia musi wyrazić zgodę na swoje przysposobienie (art. 118 § 1 KRO), natomiast według art. 118 § 2 KRO przysposabiany, który nie ukończył 13 roku życia powinien zostać wysłuchany przez Sąd opiekuńczy, jeśli rozumie on znaczenie przysposobienia. Pewnego rodzaju wyjątkiem jest § 3 tego artykułu, który mówi o tym, że zgoda przysposabiającego nie jest potrzebna w przypadku gdy: „nie jest on zdolny do wyrażenia zgody lub jeżeli z oceny stosunku między przysposabiającym a przysposabianym wynika, że uważa się on za dziecko przysposabiającego, a żądanie zgody lub wysłuchanie byłoby sprzeczne z dobrem przysposabianego”. Przysposabiany musi również żyć, ponieważ jeżeli umrze on przed wydaniem orzeczenia, to postępowanie staje się bezprzedmiotowe i sąd je umarza.

W przypadku spełnienia wszystkich powyższych przesłanek przez przysposabiającego lub przysposabianego, oprócz zgody dziecka, które ukończyło 13 rok życia, potrzebna jest jeszcze zgoda:
1.Rodziców dziecka, które ma zostać adoptowane, jeśli mają oni władze rodzicielską. Natomiast gdy zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, porozumienie z nimi napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody albo są nieznani, to ich zgoda nie jest potrzebna;
2.Opiekuna dziecka, jeśli dziecko pozostaje pod jego opieką (art. 120 KRO). Jednak z uwagi na dobro dziecka w szczególnych okolicznościach, Sąd bez jego zgody może również orzec adopcję;
3.Małżonek osoby adoptującej, w przypadku gdy tylko jedno z małżonków dokonuje adopcji. Wyjątkiem w tej sytuacji będzie brak pełnej zdolności do czynności prawnej drugiego małżonka, albo gdy porozumienie z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody.
W przypadku wyrażenia zgody przez rodziców dziecka, które ma zostać adoptowane, bez wskazania osoby przysposabiającego mamy do czynienia z tak zwaną zgodą blankietową (art. 1191 KRO). Zgodę tą rodzice mogą wyrazić nie wcześniej niż przed ukończeniem przez dziecko 6 tygodnia życia, celem tego jest żeby rodzice naturalni dokładnie przemyśleli oraz zastanowili się nad swoja decyzją (art. 1192 KRO). Natomiast odwołać mogą oni ją nie później jednak niż przed wszczęciem sprawy o przysposobienie. Już od wyrażenia zgody blankietowej przez rodziców dziecka zerwany zostaje kontakt między nimi i postępowanie adopcyjne toczy się bez ich udziału.

Rodzaje przysposobienia
We współczesnym prawie polskim istnieją trzy rodzaje przysposobienia:
1.Przysposobienie pełne nierozwiązywalne – całkowite(łac. adoptio plenissima);
2.Przysposobienie pełne rozwiązywalne (łac. adoptio plena);
3.Przysposobienie niepełne (łac. adoptio minus plena).
Przysposobienie pełne nierozwiązywalne najściślej wiąże adoptowane dziecko z rodziną, powoduje zupełne zerwanie więzów oraz wszelkich kontaktów z rodzina naturalną. Zwane jest ono czasami przysposobieniem anonimowym, ponieważ przesłanką jego orzeczenia jest wcześniejsze wyrażenie zgody rodziców dziecka na przysposobienie bez wskazania osoby przysposabiającego. Przy czym zgoda na przysposobienie bez wskazania osób przysposabiających nie może być wyrażona wcześniej, niż po upływie sześciu tygodni od urodzenia się dziecka (zgoda blankietowa). Rodzice naturalni dziecka godząc się się na jego adopcję wyrażają zgodę również na to, że nie będą oni znali nazwiska dziecka oraz jego miejsca zamieszkania. W przypadku śmierci rodziców naturalnych Sąd opiekuńczy może orzec o przysposobieniu całkowitym bez ich zgody. Poprzez adopcję pełną nierozwiązywalną dziecko nabywa nowy stan cywilny związany z włączeniem go do nowej rodziny, przymusowe jest również sporządzenie nowego aktu urodzenia, w którym wpisuje się nowych rodziców dziecka oraz nowe nazwisko dziecka. Z tego powodu, że dane przysposobienie ma na celu całkowite zatarcie pochodzenia dziecka, nie jest możliwe, by jego nazwisko zostało niezmienione. Natomiast poprzedni akt urodzenia podlega utajnieniu, nie wydaje się z niego odpisów, a prawo do jego wglądu ma tylko sąd (art. 48 ustawy z dnia 29 września 1986 r. ̶ Prawo o aktach stanu cywilnego, t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.). Odnośnie zmiany miejsca rodzenia w nowym akcie urodzenia wypowiedział się Sąd Najwyższy z dnia 6 grudnia 2007 r., IV CSK 274/07 (OSNC 2008, Nr B, poz. 58), mianowicie: „Orzekając przysposobienie pełne i decydując o potrzebie sporządzenia nowego aktu urodzenia osoby przysposobionej, sąd nie może nakazać dokonania zmiany w tym akcie jej miejsca urodzenia.”. Przysposobione dziecko dziedziczy spadek tak jak w przypadku krewnych naturalnych (art. 936 KC), ponieważ poprzez adopcję staje się ono członkiem całej rodziny przysposabiających go rodziców. Pomimo tego, iż sama nazwa wskazuje, że ten rodzaj adopcji jest nierozwiązywalny, to dodatkowo – na poparcie tej tezy – Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 listopada 1976 r., I CR 391/76 (niepubl.) stwierdził jej nierozwiązywalność – „Art. 125(1) KRO bez względu na przyczyny, wyłącza dopuszczalność rozwiązania przysposobienia, na które rodzice przysposobionego wyrazili przed sądem opiekuńczym zgodę bez wskazania osoby przysposabiającego.”.
W przypadku przysposobienia pełnego rozwiązywalnego, zgodnie z art. 121 KRO „między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek, jak między rodzicami a dziećmi”, dodatkowo adoptowane dziecko nabywa wszelkie prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa pomiędzy rodziną naturalną oraz ustaje jego pokrewieństwo z rodziną naturalną. Co za tym idzie przysposobiony dziedziczy po przysposabiających, a nie po rodzicach naturalnych, dziedziczenie przysposobionego po innych jego krewnych pozostaje bez zmian (art. 937 pkt 3 KC). Podstawową różnicą od wyżej opisanego przysposobienia w stosunku do przysposobienia pełnego rozwiązywalnego, jak sama nazwa wskazuje, jest jego rozwiązywalność. Poza tym w przypadku przysposobienia pełnego nierozwiązywalnego nowy akt urodzenia jest sporządzany na wniosek przysposabiającego tylko wtedy gdy taki wniosek zgłosi Sąd opiekuńczy (mówi o tym art. 49 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 29 września 1986 r. ̶ Prawo o aktach stanu cywilnego, t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.). W przypadku gdy nie będzie sporządzany nowy akt urodzenia przysposobiony jeśli żąda zachować swoje nazwisko, a przysposabiający się na to zgadza, to Sąd opiekuńczy może orzec, że adoptowane dziecko będzie miało podwójne nazwisko.

Przysposobienie niepełne orzekane jest bardzo rzadko, ponieważ coraz częściej zostaje ono zastąpione instytucją rodziny zastępczej. Polega ono na powstaniu stosunków tylko pomiędzy przysposabiającym i przysposabianym oraz jego zstępnych, nie powstaje stosunek rodzinnoprawny miedzy przysposobionym i jego zstępnymi, a krewnymi przysposabiającego. Władza rodzicielska naturalnych rodziców ustaje na rzecz przysposabiającego. Pokrewieństwo w przeciwieństwie do pozostałych dwóch rodzajów adopcji nie rozciąga się na dalszą rodzinę przysposabiającego, a więc na wujków, dziadków itp. Dziecko nie zostaje zatem w pełni włączone do rodziny osoby przysposabiającej. Ten rodzaj przysposobienia nie może być orzekany w przypadku tak zwanej zgody blankietowej, która polega na tym, że rodzice naturalni zgadzają się na adopcję bez wskazania zgody przysposabiającego. Przysposobienie niepełne nie zmienia także w pełni aktu urodzenia dziecka. Jego nazwisko i rodzinne pochodzenie nie ulega utajnieniu, jedynie w skróconym akcie urodzenia wymienia się rodziców adoptujących jako rodziców dziecka.

Adopcja zagraniczna
Przysposobienie zagraniczne może nastąpić tylko wtedy, gdy w ten sposób „można zapewnić przysposabianemu odpowiednie środowisko zastępcze” (art. 1142 KRO).
W sytuacji gdy ośrodki adopcyjno-opiekuńcze nie znajdą dla osieroconego dziecka w ciągu kilku miesięcy rodziny zamieszkującej w Polsce, a stwierdzą zasadność adopcji, informacja o dziecku zostaje przekazana do Centralnego Banku Danych o Dzieciach, gdzie poszukuje się zagranicznych rodzin, które chcą adoptować dziecko. Poszukiewanie polskiej rodziny trwa zwykle około 3 miesięcy.
Zdarzają się sytuację, gdzie adopcja zagraniczna może mieć miejsce bez poszukiwania rodziny w kraju. Według ustawodawcy gdy między adoptowanym a adoptującym istnieje stosunek pokrewieństwa, albo gdy wcześniej ta sama osoba przysposobiła już brata lub siostrę nie ma zasady pierwszeństwa adopcji krajowej nad zagraniczną (art. 1142 § 2 KRO). Na ten temat swój pogląd wyraził postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2006 r., IV CSK 127/06 (niepubl.), pisząc, że: „W świetle art. 114[2] § 1 KRO adopcja zagraniczna powinna być traktowana jako ultima ratio, to jednak nadrzędny interes dziecka, jego dobro, możliwość pełnego i harmonijnego rozwoju może wymagać, w konkretnym wypadku, odrzucenia zasady pierwszeństwa adopcji krajowej”.
Kandydaci na rodziców powinni skontaktować się w kraju ich miejsca zamieszkania z instytucją odpowiedzialną za kontakt z ośrodkami adopcyjnymi w Polsce, aby jej pracownicy udzielili im pomocy w załatwianiu formalności. Następnie gdy uzyskamy wszelkie kwalifikacje w kraju swojego miejsca zamieszkania można się kontaktować z polskimi ośrodkami adopcyjno-opiekuńczymi. Zgoda tej instytucji na adopcję jest potrzebna do powodzenia procesu kwalifikacyjnego w Polsce.
Kandydaci na przyszłych rodziców muszą również złożyć szereg dokumentów:
1.Wniosek rodziców do ośrodka adopcyjno-opiekuńczego w Warszawie lub podanie o przysposobienie dziecka.
2.Świadectwo urodzenia.
3.Akt zawarcia małżeństwa (jeśli przysposabiają małżonkowie).
4.Poświadczenie obywatelstwa.
5.Zaświadczenie o niekaralności.
6.Zaświadczenie o stanie zdrowia.
7.Opinia środowiskowa wystawiona przez opiekę socjalną miejsca zamieszkania (można też złożyć opinię z miejsca pracy i opinię Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej właściwego dla miejsca zamieszkania).
8.Zgoda organizacji lub ośrodka adopcyjnego, pośredniczących w adopcjach zagranicznych, licencjonowana przez rząd kraju, którego obywatelami są kandydaci na rodziców.
Dokumenty przesyłane są w kopiach lub orginałach, jednak zawsze musza byc przetłumaczone na język polski przez tłumacza przysięgłego. Na podstawie tych dokumentów kandydaci musza zostać zakwalifikowani przez odpowiedni ośrodek adopcyjno-opiekuńczy, niestety zwykle trwa to dosyć długi czas. Na szczęście kolejnym etapem, po pozytywnym zakwalifikowaniu przyszłych rodziców, jest skierowanie przyszłych kandydatów na kontakt z dzieckim. Gdy i ten etap przebiegnie pomyślnie, Sąd rodzinny przysposabia dziecko przysposabiającym.
Postępowanie przed sądem jest wszczynane na wniosek przyszłego rodzica zagranicznego przed sądem miejsca zamieszkania dziecka. Jednak przed rozstrzygnięciem o przysposobieniu sąd wyznacza odpowiedni okres na spotkania z dzieckiem, podczas którego między przyszłymi rodzicami i dzieckiem nawiązuje się więź. Poza tym przyszli rodzice muszą przygotować dziecko na największą zmianę, jaka jest przeniesienie dziecka do innego kraju. Spotkania dziecka z rodzicami adopcyjnymi odbywają się w dotychczasowym miejscu zamieszkania dziecka lub w innej miejscowości w Posce.
Dlatego też rodzice powinni przygotować się na konieczność dłuższego pobytu w kraju adoptowanego dziecka. Oprócz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zasady zagranicznej adopcji reguluje Konwencja o ochronie dzieci i współpracy w dziedzinie przysposobienia międzynarodowego, sporządzona w Hadze dnia 29 maja 1993 r. Zgodnie z tą Konwencją przysposobienie międzynarodowe jest możliwe tylko wtedy, gdy pozostaje w najlepszym interesie dziecka. Żeby adopcja doszła do skutku, zgode na nią muszą wyrazić zgodę organy dwóch państw. Państwo, którego obywatelem jest przysposabiający oraz pańtwo, którego obywatelem jest przysposabiane dziecko, dodatkowo dziecko powinno mieć pozwolenie na wyjazd i stały pobyt w państwie przyszłych rodziców. Przysposobienie dokonane zgodnie z Konwencją o ochronie dzieci i współpracy w dziedzinie przysposobienia międzynarodowego jest uznawane we wszystkich państwach, które tą Konwencję podpisały. Uznania przysposobienia w państwie trzecim można odmówić jedynie w przypadku, gdy przysposobienie jest sprzeczne z jego porządkiem publicznym, jednak kierując się zawsze najpierw dobrem dziecka.

Kto może adoptować dziecko?
Zgodnie z artykułem 115 KRO przysposobić wspólnie mogą tylko małżonkowie, nieważne jest przy tym czy dane małżeństwo posiada dzieci, czy też nie. Osoby pozostające w związku partnerskim niestety nie mają takiej możliwości. Gdy adoptować pragnie jedna osoba nie ma znaczenia czy jest to samotna kobieta czy mężczyzna, wdowiec czy wdowa, rozwodnik czy rozwódka z dzieckiem. Nigdzie nie jest zapisane jakie warunki określające stan cywilny muszą spełniać kandydaci na rodziców, ocena tej kwestii nalezy do swobodnej oceny pracownika ośrodka adopcyjno-opiekuńczego.